فصل پنجم نظارت (كنترل)

مأموران سرّى تو (جاسوسان) متفقاً چنين گزارش دادند، به همين مقدار از شهادت قناعت
كن و او را زير تازيانه كيفر بگير و به مقدار خيانتى كه انجام داده، او را كيفر كن. سپس او را در
جايگاه خوارى و مذلت بنشان و نشانه خيانت را بر او قرار ده و گردن‏بند ننگ و تهمت را به
گردنش بيفكن [او را به جامعه چنان معرفى كن كه عبرت ديگران گردد].

- خراج و ماليات را دقيقاً زير نظر بگير، به گونه‏اى كه صلاح ماليات دهندگان باشد...
بيچارگى و فقر آنان به علت آن است كه زمامداران به جمع اموال مى‏پردازند و به بقاى
حكومتشان بدگمانند و از تاريخ زمامداران گذشته عبرت نمى‏گيرند.

- نامه‏هاى سرّى و نقشه‏ها و طرح‏هاى مخفى خود را در اختيار كسانى بگذار كه داراى
اساسى‏ترين اصول اخلاقى باشند، كسانى كه موقعيت و مقام، آنان را سست و مغرور نسازد، كه
در حضور بزرگان و سران مردم، با تو مخالفت و گستاخى كنند و در اثر غفلت در رساندن
نامه‏هاى كارمندانت، به تو و گرفتن پاسخ‏هاى صحيحش از تو كوتاهى كنند.

- بازرگانان و پيشه‏وران و صنعت‏گران، مردمى سالمند و از نيرنگ و شورش آنان بيمى
نيست. آنان صلح‏دوست و آرامش‏طلبند؛ اما بايد از وضع آنان، چه آنان كه در مركز فرماندارى
تو زندگى مى‏كنند و چه آنان كه در گوشه و كنار هستند، جست‏وجو و بازرسى كنى؛ ولى بدان كه
با همه آن‏چه گفته شد، در ميان آنان گروهى تنگ‏نظر و بخيل، آن هم به صورت زشت و
قبيح آن هستند كه همواره در پى احتكار مواد مورد نياز مردم و تسلط يافتن بر همه معاملاتند
و اين موجب زيان توده مردم و عيب و ننگ بر زمامداران است. از احتكار به شدت جلوگيرى
كن كه رسول خدا(ص) از آن منع فرمود. بايد معاملات با شرايط آسان صورت گيرد، با موازين
عدل و نرخ‏هايى كه نه به فروشنده زيان رساند و نه به خريدار و هرگاه كسى پس از نهى تو از
احتكار، به چنين كارى دست بزند، او را كيفر كن و در مجازات او بكوش؛ ولى اين مجازات
نبايد بيش از حد باشد.

- فردى مورد اطمينان، كه خدا ترس و متواضع باشد، برگزين تا وضع مردم طبقه پايين را
به تو گزارش دهد. سپس با آن گروه به گونه‏اى رفتار كن كه به‏هنگام ملاقات پروردگارت،