فصل دوازدهم انضباط

البته اگر فرد اخراج شده، بعداً خود را اصلاح كرد و از كرده خود پشيمان شد، دوباره مى‏تواند
مورد رحمت قرار گيرد. خداوند پس از اخراج حضرت آدم(ع) از بهشت و دستور هبوط به او،
مى‏فرمايد: «آدم از پروردگارش كلماتى را آموخت، پس خدا توبه او را پذيرفت و خدا توبه‏پذير و
مهربان است». آن‏گاه فرمود: «از بهشت من پايين آييد و از اين پس اگر از سوى من هدايتى
براى شما آمد و شما از آن تبعيت كرديد، خوف و حزنى بر شما نيست»؛ يعنى راه بازگشت و
اصلاح وجود دارد؛ ولى اين به معناى عدم اخراج نيست؛ زيرا اگر شخصيتى هم‏چون حضرت
آدم(ع) گذشته راجبران كرد، موجودى مانندشيطان، اصلاح ناپذيرى خود را با سوگند به
گمراهى بندگان نشان داد و از اين رو، وعده جهنم را دريافت كرد.

بنابر اين، اين نگرانى كه زندگى او از هم مى‏پاشد و حيثيت او زير سؤال مى‏رود، مانع از
اخراج نيست؛ زيرا راه اصلاح و اعاده حيثيت باز است. بنابر نقل قرآن، هنگامى كه بنى‏اسرائيل
گوساله‏پرست شدند، خداوند آنان را بخشيد. سپس گفتند: اى موسى‏! خدا را به ما نشان بده تا
به تو ايمان بياوريم. آن‏گاه دچار صاعقه شدند (كه چيزى شبيه اخراج و آخرين راه حل است)؛
ولى در عين حال، باز پس از مرگ، زنده شدند، شايد شكرگزار باشند كه ظاهراً باز هم
اصلاح‏پذير نبودند. اين مراحل و حلقات رحمانى، نشان مى‏دهد كه اخراج در مرحله خويش، به
جاى خود محفوظ است؛ ولى فرصت جبران و اعاده حيثيت و زندگى آبرومند و اتصال دوباره
به سازمان، فراهم است. اميرالمؤمنين(ع) مى‏فرمايد:

«پيغمبر اكرم، زانى محصن را رجم كرد؛ ولى پس از آن، به جنازه او نماز خواند و بر زانى
غيرمحصن و سارق، حد جارى كرد؛ ولى سهم آنان را نيز از فى‏ء مى‏داد»؛[1] يعنى كسى طرد
كلى نمى‏شود و اين به مقتضاى اصل «رحمت» در مديريت رحمانى است.

ويليام فولمر معتقد است كه طى نشست كوتاهى و به آرامى، ولى بسيار صريح و محكم،
خبر اخراج كارمند، به طور خصوصى به اطلاع او رسانده شود. در همين جلسه بايد اطلاعاتى،

(1). نهج‏البلاغه، خ‏168.